Rouwen & kinderen, hoe doe je dat?

Iedereen krijgt in het leven te maken met de dood. De één eerder dan de ander. Ik weet uit mijn jeugd dat wanneer er een overlijden plaatsvond, we gewoon mee naar de uitvaart gingen. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld was. Ik kan mij bijvoorbeeld meerdere uitvaart gelegenheden herinneren, maar niet zozeer het gebeuren eromheen. Ik ben wel dankbaar dat het zo genormaliseerd was om als kind mee te gaan. Ik heb daardoor nooit geen angst gehad voor de uitvaart, de dood of dode mensen. Ik zou hetzelfde voor mijn kinderen willen, want uiteindelijk hoort de dood bij het leven. En is rouwen een onderdeel van het leven.

Jammer genoeg gebeurde dit eerder dan later en heb ik mijn vader verloren. Ikzelf was 32 en mijn kinderen waren 6, 4 en 9 maanden. Te vroeg hebben zij hun opa verloren.

De reden waarom ik dit blog schrijf is omdat ik anderen wil informeren of ook wel inspireren om open met de dood om te gaan. Helemaal als het gaat om kinderen. Onverwerkte gevoelens zijn niet goed en zowel kinderen als volwassenen moeten kunnen praten over rouw. Daarnaast is het schrijven voor mij ook een stukje rouwverwerking.

Ik merkte vooral aan mijzelf dat het rouwen begon als een zakelijke aangelegenheid. Tevens was ik ook degene die alles mocht regelen om de vrouw van mijn vader te ontzien. Daardoor was ik vooral bezig met het op orde stellen van het huis (samen met familie), de uitvaart en de uitvaartbegeleider, beslissingen nemen en knopen doorhakken, hoe bereid ik mijn kinderen hierop voor en kwam mijn rouwverwerking pas op gang toen het thuis rustiger was. Nu een halfjaar later, overvalt het mij zo nu en dan. Het is jammer dat met het overlijden van mijn vader, nu alles uit elkaar valt. Hij was de stam die alles bij elkaar hield.

Maar hoe bereid je de kinderen voor op wat er komen gaat?

Voorlezen

Allereerst ben ik gaan voorlezen. De boekjes van ‘Nijntje over Oma Pluis’ en ‘Kikker en het dode vogeltje’ vond ik hele fijne hierbij. De eerste paar keer voorlezen was echt wel even goed slikken en huilen voor mij. Ik liet het verdriet toe.

Normaliseren dat het oke is dat mama ook huilt en verdrietig is, dat er ruimte is voor gevoelens en emoties. Ik zou er alleen wel voor waken om niet hysterisch te worden, want daarmee kan er angst ontstaan.

Het vertellen & een mini-altaar

Nadat we hebben voorgelezen, heb ik verteld dat opa overleden is, want opa was al een tijdje ziek was, kon niet beter worden en nu dood is zoals “Oma Pluis” en het “vogeltje in Kikker”. En bij het Nijntje boekje heb ik “Oma Pluis” veranderd in “Opa Pluis”. Daarnaast is er een tafel ingericht met een foto, kaarsje en meerdere items. Deze heeft nog een maand ongeveer gestaan nadat de uitvaart voorbij was. Zo zijn de uitvaart bloemen ook op de tafel gezet.

Na een periode is de tafel weggehaald. Er is nu een plekje in de kast met de urn, een foto en een kaars. De keuze om het minder prominent in beeld te laten staan, was omdat de kinderen er niet meer naar vroegen en ik ook voelde dat het goed was zo. Het rouwen mag er zijn maar minder confronterend in beeld.

Afscheid

En toen was het zover. Mijn vader lag opgebaard in huis. Eerst nog op bed. En het was mijn wens om de kinderen hun opa te laten zien wanneer hij nog opgebaard lag op bed (i.p.v. de kist), alleen door miscommunicatie gebeurde dit sneller dan dat we langs konden komen met de kinderen. Ook wel omdat mijn vader zo ziek was, het lichaam ook sneller verging dat in enigszins normale omstandigheden.

Eerlijk, ik vond het heel eng om de kinderen  direct te confronteren met de kist. Ik ben nog ontzettend boos geweest, maar achteraf gezien was dat ook een rouw-emotie. En, uiteindelijk viel het wel mee.

We namen de kinderen mee. Ze mochten samen in de kist kijken. En hadden een knuffeltje meegenomen om bij opa neer te leggen. Het grappige was we, mijn oudste kon maar niet stoppen met het aaien van opa op zijn hoofd. Mijn oudste heeft een autisme gecombineerd met een licht verstandelijk beperking omdat hij op alle ontwikkelingsgebieden achterloopt. Zijn kalenderleeftijd is ook anders dan zijn ontwikkelingsleeftijd. Ik weet tot op heden nog steeds niet hoe hij alles heeft beleeft behalve dat hij wel drukker gedrag vertoonde en heel vaak in de auto vroeg of we naar opa gingen.  De jongste heeft er helemaal niet zoveel van meegekregen. Maar de middelste (4 jaar) had veel vragen en was tegelijk heel stil. Hij heeft het veel meegemaakt en is ook veel mee geweest op bezoek.  Hij zag van dichtbij hoe opa lichamelijk veranderde, maar ook in humeur. Soms had opa ineens een harde stem, terwijl hij dat niet gewend was. Maar, het mooie was dat hij dan naar opa toeliep en met hem wilde knuffelen of een boekje lezen. Alsof hij wel snapte dat opa eigenlijk niet boos was maar pijn had.

De uitvaart

Ik wilde graag een open kist. En, nog steeds ben ik van mening wanneer een dood persoon tot zover in goede staat is, dit goed is omdat de kinderen dan daadwerkelijk afscheid nemen van een persoon i.p.v. een dichte kist. De kinderen gingen mee naar de uitvaart. Het was besloten in een uitvaart huiskamer. Ik had een dia met foto’s geregeld en er werd muziek afgespeeld. De oudste vond het moeilijk om op één plek te blijven en we hebben uiteindelijk een filmpje voor ze opgezet.

Nadat de muziek was afgelopen, hebben we kinderen nog wel meegenomen naar de kist om dag te zeggen tegen opa en hebben we laten zien dat daarna de kist dicht werd gedaan zodat opa eindelijk rusten kon.

Ik vond het heel belangrijk om juist niet te benoemen dat opa sliep. Ik wilde niet dat ze angst zouden krijgen voor het slapen zelf. We hielden het simpel. Opa is dood. Opa ademt niet meer en heeft nu rust. Als de sterren schijnen, zal opa even naar ons kijken. En iedere keer, als de kinderen over opa praten, ga ik het gesprek aan en pakken we er ook wel foto’s bij.

Hoe nu verder?

Inmiddels zijn we een aantal maanden verder. Soms wordt er nog gevraagd: “Opa is dood he, net als die vogel die we hebben gevonden? Of waar is meisje poes gebleven, ook bij opa toch”? We hebben onze poes vlak na opa moeten laten inslapen. Maar ook ziek zijn en naar de dokter moeten was even een ding, want mijn middelste zoon dacht echt dat je doodging van ziek zijn, want opa was ook ziek en kon niet beter worden. En dan langzamerhand vertrouwen geven dat je ook ziek kan zijn zonder dood te gaan.

Zo af en toe wordt hij nog schreeuwend wakker in de nacht als er die dag een dood-gerelateerd iets is gebeurd. Hierbij kan er gedacht worden aan een gesprekje over dood, vinden van een dode vogel, maar ook weer even terug zijn in opa’s huis waar alles nu verandert is omdat een woningruil is gedaan in de familie. We zijn heel bewust om gegaan met dokter bezoeken, maar ook dierenarts bezoeken. Zodat de dokter niet altijd gerelateerd hoef te worden aan de dood.

Samen gaan we verder. Nu hebben we ook opa zijn kat overgenomen en zijn de jongens helemaal verkikkerd op haar. Het helpt de kat en zij helpt ons, en vooral mij met rouwen.

“You may be gone, but your laughter and love will always remain”.